Giotto, de schilder van dit tafereel staat erom bekend dat hij als eerste in de (kunst)geschiedenis de mensen niet meer als platte vlakken schilderde, maar als wezens van vlees en bloed. Realisme betekent altijd dat je je als kijker meer met de situatie in het beeld kunt vereenzelvigen. Er is perspectief, er is ruimte en diepte en de kijker kan als het ware het beeld binnenstappen.

Dit kunstwerk heet ‘Go like Eliah’ en kan ‘gelezen’ worden tegen de achtergrond van de Hemelvaart van Christus en van Elia. Wat onmiddellijk fascineert is de kleur, de levendigheid en de gekke constructie. De kunstenares heeft textiel gebruikt en dit vastgemaakt aan een rolstoel.

Op dit kleine en vroege schilderij vallen Jezus en de stomverbaasde leerling het meeste op. Jezus is vooral een silhouet, gevormd door een onzichtbare lichtbron. Hij heeft zijn handen gevouwen en leunt theatraal naar achteren.

Het schriftgedeelte waarop deze tekening gebaseerd is, is lang. Al lopend bespreken de drie nogal wat.

Een groot deel van de (Westerse) kunstgeschiedenis heeft men zich niets aangetrokken van de zwijgzaamheid van de bijbelverhalen rond de eigenlijke opstanding. Er is de vondst van het lege graf en er zijn geen getuigen van wat daaraan vooraf gegaan is.

De Duitse expressionist Emil Nolde heeft zich gedurende een korte periode intensief met bijbelse verhalen en legenden beziggehouden. Hij maakte een veelluik met negen schilderijen (‘Das Leben Christi’) waarvan dit werk het middendeel vormt. Op de delen van het luik waarin Jezus te zien is, wekt hij de indruk van een geëxalteerde, magere ‘Hungerkünstler”. Hij heeft er holle, starende ogen of staat in een bovennatuurlijke lichtschijn.

De Jezus aan het kruis heeft de trekken van de hoogte- (of volgens sommigen: diepte-)punten van de Gotiek.

Het grote schilderij van Rembrandt in de Hermitage in Sint Petersburg met de verloren zoon als onderwerp is door ‘Eindelijk thuis’ van Henri Nouwen veel bekender dan deze tekening, die dichtbij huis opgeborgen ligt.

Zelf vind ik deze tekening eigenlijk mooier. Doordat Rembrandt de geknielde zoon diagonaal in beeld heeft gezet zit er meer beweging in de compositie en kunnen de we man ook in het gezicht zien.

Het schijnt dat wie van moderne kunst houdt, ook een voorkeur heeft voor Middeleeuwse beelden. De overeenkomst is, dat het in beide gevallen gaat om kunst die niet uit is op realistische weergave.

Datzelfde kan gezegd worden van deze miniatuur van de verheerlijking op de berg. Normaal gesproken zou het groenige van het gelaat van Jezus, Mozes en Elia wat verontrustend zijn. Hier is het vooral een aanduiding van de andere dimensie waarin ze zich bevinden.

Het beeld van deze week is een detail uit een groot schilderij. Links, rechts van en achter de magere man (Christus) strekt zich de gele zandvlakte uit, stil en leeg. Staande voor het werk word je zelf ook in de ruimteopgenomen.
Christus staat vlak voor de kijker maar let niet op hem of haar. Zijn gezicht is zonder uitdrukking, zijn ogen kijken niet, maar zijn naar binnen gekeerd.

Predikant en beeldend kunstenaar (of is het andersom?) Ruud Bartlema heeft bij de val van Haman zó weergegeven dat je niet graag in zijn schoenen zou staan. Het beeld wordt gedomineerd dor net diagonale lijnen van links onder naar rechts boven. De strepen in de jurk van de vrouw links (Esther), de stand van het hoofd van Haman, het oerwoudachtige behang op de achtergrond – alles werkt mee om het beeld onrustig te laten zijn. Zelfs het koningspak van Ahasveros rechts begint onder het gewicht van de lijnen diagonalen te vertonen en ook de groene Davidsster aan de wand zwiept naar rechts.

Predikant en schilder Ruud Bartlema heeft voor de Esther-cyclus van deze weken voor ruim materiaal gezorgd. In deze beelden zet hij elke voorstelling in een ‘grondverf’: een schilderij heeft of blauw of rood en soms een soort groen als hoofdkleur. In dit beeld is alleen blauw te zien, een kleur die rust geeft en voor inkeer zorgt. Het is het moment dat koning Ahasveros (6:1) tot zichzelf komt en de tijd heeft om over het moment heen terug te zien in wat er de afgelopen tijd gepasseerd is. In de lichtere gedeelten zijn we ingezoomd op de koning die de slaap niet kan vatten.In de donkere zien we, zelf ongezien, allerlei dreigende taferelen: een man voor een serie microfoons, vanaf een hoge locatie sprekend tot een menigte die je niet ziet, maar waarvan je vermoed dat die enorm is (associatie: Hitler bij een toespraak in een Berlijns stadion), een schietpartij te midden van hoge gebouwen (associatie: een afrekening onder maffiozen), mannen met baarden en kaftans en pistolen, in de verte galgen met bungelende lichamen (associatie: Taliban-strijders en Al Kaïda), en in de onderste strook de steeds terugkerende figuur met de sterke bril.

Als het om Esther gaat kun je weer bij Rembrandt terecht. Na alles wat er gebeurd is, hervindt Mordechai zich opeens op een paard met mooie kleren aan te midden van een verbaasde menigte.

Onlangs kreeg ik van iemand die betrokken is bij een project rond Indonesische kinderbijbels een serie afbeeldingen bij het boek Esther te zien. De Indonesische kunstenaar Nyoman Darsane kreeg de opdracht een serie bij dit bijbelboek te maken.

Chagall heeft zich heel weinig met het verhaal van Esther bezig gehouden, maar als hij er dan toch aan begint, geeft hij eerst Vashti alle eer. Het zal niemand ontgaan die het eerste hoofdstuk van dit bijbelboek doorleest: het is Ahasveros en zijn collega’s uitsluitend om hun eigen eer te doen. Als mannen onder elkaar waken ze voor gezichtsverlies bij de vrouwen. Sarcastisch laat de schrijver zien wat voor een heerser deze man is. Het zal niet verbazen dat juist Vashti hoge ogen gegooid heeft in kringen van vrouw en geloof en feministische theologie.

Wie van moderne kunst houdt, heeft meestal ook een voorkeur voor de Middeleeuwse vormen, heeft Henk van Os ooit ergens beweerd.
In Renaissance en Barok probeert men de werkelijkheid ‘natuurgetrouw’ weer te geven. In de Romaanse verbeelding gaat het echter juist niet om realisme, maar om de boodschap die uitgedragen wordt. Het resultaat doet vaak modern aan.
Des te aardiger is het om te bekijken welke expressieve middelen de beeldsnijder heeft gebruikt voor dit Zuid-Franse reliëf. Maria en Elizabeth staan dicht tegen elkaar aan. Waarom denk ik meteen dat de linker Elizabeth wel zal zijn?

De Engelse schilder Stanley Spencer is buiten Engeland nauwelijks bekend. Hij is sterk religieus geïnspireerd en schildert vaak surrealistische beelden in het reëel existerende landschap van zijn Zuid-Engelse thuishaven Cookham. Onder de felle belichting van een zon die even tussen donkere wolken door lijkt te schijnen worden twee figuren zichtbaar die naar ons toe komen.

Gen.37:31-35 Op het beeld van vorige week zat Jakob al rechts beneden, van alles en iedereen afgewend, te treuren. Ook hier heeft hij het lichte kleed met de kleurige vlekken over zijn knieën liggen en kromt hij zich over het teken van zijn op één na jongste zoon. Onder zijn elleboog zit een extra rode vlek - dat moet wel bloed zijn. Het is de vraag of hij het gewaad zelf nog ziet. De vier mensen die achter hem staan neemt hij niet waar en ook voor de kijker houdt hij zich verborgen door de hand voor zijn voorhoofd.

Weinig oudtestamentische verhalen zijn zo razend populair als de geschiedenis van het gevecht tussen Jakob en de engel. Wie heeft nooit met zijn of haar engel gevochten? Wie het verhaal zelf goed kent weet dat daar niet over een engel gesproken wordt, maar daar helpt geen exegese aan: in de beeldtraditie had de tegenstander altijd vleugels. Het zij zo. In het nachtelijke blauw van Chagalls versie doemen vooral de benen en de rechter arm van de engel uit het donker op, alsof er een bij de verfilming een lamp op gezet is.

Dit enorme doek met de verbeelding van de droom van Jakob hangt in het speciale Chagall-museum Nice. De grootte is van belang omdat het door zijn afmetingen een wereld is waar je als het ware binnen kunt gaan.

Hoe vaak de zegen van Jakob door Izaäk ook is afgebeeld, weergaven van de hand van Rembrandt zijn er heel weinig bekend. De tekeningen die tot voor kort voor werken van Rembrandt werden gehouden, zijn alle te gelegener tijd toegeschreven aan leerlingen of navolgers. De hierbij afgebeelde krijttekening kan makkelijk voor een voorstudie gehouden worden. Het gaat hier echter om een zelfstandig kunstwerk. Door de vorm van het papier en door de bedgordijnen om het drietal heen, sta je als kijker in de rol van de voyeur.